Hoành Sơn Một Dải

TRONG LỊCH SỬ ngàn năm tính từ khi Đinh Tiên Hoàng đế lập nước Việt, chưa bao giờ đất nước phải chịu cảnh chia lìa kẻ nam người bắc dài như giai đoạn Trịnh - Nguyễn phân tranh. Câu chuyện này mở đầu ở nửa cuối thế kỷ 16, khi Đoan quận công Nguyễn Hoàng được vua Lê Trung tông sai đem quân đi trấn thủ Thuận Hóa theo lời tâu của Thái sư Trịnh Kiểm; và kết thúc vào nửa cuối thế kỷ 18, khi Hoàng Ngũ Phúc đem quân Bắc Hà dẹp triều đình Nam Hà, tạo tiền đề cho việc giang sơn thu về một mối mấy chục năm sau. Hoành Sơn một dải là tập ghi chép mà người viết cố gắng nhặt nhạnh những mảnh vụn tản mát trong chính sử, tư sử và các ghi chép của người đương thời, rồi xâu chuỗi lại để tạo ra bức tranh toàn cảnh của mối quan hệ cực kỳ phức tạp giữa hai họ Trịnh - Nguyễn, theo từng giai đoạn lịch sử, kéo dài tới hai trăm năm...

Điểm đặc sắc của Hoành Sơn một dải nằm ở cách thức trình bày sắp xếp: mỗi sự kiện, nhân vật, chiến dịch quân sự hay động thái ngoại giao đều được đặt đúng vào dòng thời gian, giúp bạn đọc thấy rõ sự vận động không ngừng của hai chính thể Nam Hà - Bắc Hà. Từ lúc Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa theo lời tâu của Trịnh Kiểm, đến thời các chúa Nguyễn xây dựng các hệ thống lũy Thầy, lũy Trường Dục, Đâu Mâu; từ những cuộc tiến công của quân Trịnh qua Nhật Lệ, Bố Chính, đến những toan tính nội bộ như tranh giành ngôi vị nhà Chúa - tất cả tạo thành một tiến trình lịch sử, nơi mỗi quyết định lại kéo theo một hệ quả sâu xa. Sách cũng lý giải vì sao mối quan hệ Trịnh - Nguyễn lại phức tạp đến vậy: vừa là họ hàng, vừa là đối thủ chính trị; vừa thông gia, vừa đối đầu bằng gươm đao; cùng thừa nhận vua Lê nhưng mỗi bên đều tổ chức bộ máy cai trị riêng biệt. Chính sự nhập nhằng này khiến cuộc phân tranh không chỉ là chuyện “ai đánh ai” mà là câu chuyện về bản chất quyền lực, về tính chính thống và tính chính danh của một thể chế.