Để Gió Cuốn Đi - Tình Yêu, Chiến Tranh, Sáng Tác Ca Khúc Và Tôn Giáo Trong Âm Nhạc Của Trịnh Công Sơn Và Bob Dylan - John C. Schafer - Omega Plus

Một đối thoại toàn diện và sâu sắc về âm nhạc, chiến tranh và con người giữa hai nhạc sĩ tài hoa Trịnh Công Sơn & Bod Dylan.

“Cho đến nay, có thể nói “Trịnh Công Sơn & Bob Dylan – Essays on Love, War, Songwriting and Religion” (2023), với bản tiếng Việt là “Để gió cuốn đi - Tình yêu, chiến tranh, sáng tác ca khúc và tôn giáo trong âm nhạc của Trịnh Công Sơn và Bob Dylan” của John Schafer là chuyên luận so sánh dày dặn và bao quát nhất về hai ca-nhạc sĩ tài hoa Việt – Mỹ cách nhau nửa vòng trái đất.” – TS Nguyễn Nam (Đại học Fulbright Việt Nam).

Có lẽ đã quá quen thuộc khi Trịnh Công Sơn được gọi là “Bob Dylan của Việt Nam”. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở cách so sánh ấy, ta đã vô tình bỏ qua phần sâu sắc nhất. Trong công trình nghiên cứu công phu này, John C. Schafer không lặp lại nhận định quen thuộc, mà phản biện trực diện, bóc tách những điểm tương đồng bề mặt để đi đến khác biệt bản chất, từ đó mở ra một cách nhìn hoàn toàn mới về hai huyền thoại âm nhạc của thế kỷ 20.

Cuốn sách không đơn thuần là một nghiên cứu về âm nhạc. Với quy mô lớn, tư liệu phong phú và chiều sâu học thuật đáng kể, tác phẩm triển khai một cách tiếp cận liên ngành, đặt ca từ vào bối cảnh lịch sử – văn hóa – tôn giáo, đồng thời kết nối với văn học, triết học và đời sống xã hội. Trịnh Công Sơn và Bob Dylan vì thế không chỉ hiện lên như những nhạc sĩ, mà còn như những hiện tượng văn hóa – trí thức, đại diện cho những dòng chảy tư tưởng lớn của thời đại họ sống.

Trong không gian tinh thần mà Schafer dựng lại, Trịnh Công Sơn hiện lên trầm lắng, thấm đẫm tinh thần Phật giáo, viết về chiến tranh bằng lòng từ bi, về tình yêu bằng nỗi buồn vô ngã. Ngược lại, Bob Dylan mang một diện mạo gai góc và dữ dội, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ truyền thống Do Thái – Kitô giáo, với những ca từ như lời cảnh báo mang âm hưởng khải huyền. Hai cội nguồn Đông – Tây khác biệt ấy gặp nhau ở những thao thức chung về chiến tranh và hòa bình, về tự do, tình yêu, cô đơn và thân phận con người. Nhưng chính trong sự gặp gỡ đó, cuốn sách làm rõ một điều quan trọng: họ không giống nhau, và chính sự khác biệt ấy mới làm nên chiều sâu của phép so sánh.

Hiếm có công trình nào tại Việt Nam tiếp cận hiện tượng Trịnh Công Sơn theo cách này. Tác giả không chỉ “đọc” ca từ, mà còn giải mã nghệ sĩ qua bối cảnh lịch sử và xã hội cụ thể, sử dụng phương pháp liên văn bản để soi chiếu âm nhạc qua văn chương và tôn giáo, đồng thời tái hiện một giai đoạn nhiều biến động của thế kỷ 20 qua hành trình sáng tác của hai nghệ sĩ. Vì vậy, đây không chỉ là một nghiên cứu về âm nhạc phản chiến, mà còn là một bức tranh trí tuệ về con người và thời đại.

Như nhận định của TS. Nguyễn Nam (Đại học Fulbright Việt Nam), “Hiểu một nhạc sĩ là hiểu cả một thời đại người ấy sống và sáng tác”. Chính tinh thần đó đã làm nên giá trị cốt lõi của cuốn sách: từ việc phân tích ca từ, tác phẩm mở ra những hệ tư tưởng lớn – với Trịnh Công Sơn là Phật giáo, từ bi và vô ngã; với Bob Dylan là truyền thống Do Thái – Kitô giáo, khải huyền và cứu thế. Tất cả được trình bày trong một lối viết học thuật nhưng giàu tính kể chuyện, trong sáng và dễ tiếp cận, phù hợp không chỉ với giới nghiên cứu mà còn với độc giả đại chúng.

Cuốn sách được chắp bút bởi John C. Schafer – Giáo sư Danh dự ngành Văn học Anh tại Đại học Cal Poly Humboldt, một học giả có nhiều năm gắn bó với Việt Nam và được chuyển ngữ bởi Trung Tâm nghiên cứu Việt Nam, Đại học Fulbright Việt Nam. Trong cuốn sách còn đi kèm phụ bản gồm 15 hình ảnh và tranh minh họa, bao gồm tư liệu quý và tranh vẽ của chính Trịnh Công Sơn, góp phần làm giàu thêm trải nghiệm đọc.

Đây là cuốn sách dành cho những ai yêu Trịnh Công Sơn, Bob Dylan, quan tâm đến văn hóa – lịch sử thế kỷ 20, cũng như sinh viên, giảng viên và những người làm việc trong lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật. 

Bởi sau tất cả, cuốn sách này không chỉ giúp bạn hiểu sâu hơn về hai nhạc sĩ. Nó khiến bạn nhận ra rằng: đằng sau mỗi bài hát là một thế giới tư tưởng, và đằng sau mỗi nghệ sĩ là cả một thời đại.

MỤC LỤC CUỐN SÁCH:

Mục lục

Lại ngẫm đến ta 

Lời tựa 

Lời tri ân 

Dẫn nhập 

PHẦN I. CHIẾN TRANH VÀ TÌNH YÊU

Chương 1 - Phản chiến theo những cách khác nhau  

Chương 2 - Trịnh Công Sơn có thực sự trung lập không? 

Chương 3 - Kinh Việt Nam và Ta phải thấy mặt trời 

Chương 4 - Ngô Kha và Trịnh Công Sơn 

Chương 5 - Những câu chuyện tình 

Chương 6 - Tình ca và phản tình ca 

Chương 7 - Bob Dylan và định kiến giới 

Chương 8 - Hình mẫu và tính cách thật: Trịnh Công Sơn 

Chương 9 - Hình mẫu và tính cách thật: Bob Dylan 

PHẦN II. TRUYỀN THỐNG VĂN CHƯƠNG VÀ ÂM NHẠC

Chương 10 - Những năm tháng đầu đời và ảnh hưởng của nền giáo dục Pháp đối với Trịnh Công Sơn 

Chương 11 -  Giáo dục ngoài chính quy của Trịnh Công Sơn ở Huế 

Chương 12 - Hình ảnh Kitô giáo trong các bài hát của Trịnh Công Sơn 

Chương 13 - Ca dao và dân ca  

Chương 14 - Những lời ru của Trịnh Công Sơn  

Chương 15 - Truyện Kiều 

Chương 16 - Phong trào Thơ Mới I  

Chương 17 - Phong trào Thơ Mới II 

Chương 18 - Nhạc tiền chiến 

Chương 19 - Hiểu về tính mơ hồ trong âm nhạc của Trịnh Công Sơn

Chương 20 - Dylan và truyền thống văn học Anh-Mỹ 

Chương 21 - Cội nguồn âm nhạc của Dylan: Các bản thu âm tầng hầm

PHẦN III. HAI TRUYỀN THỐNG TÔN GIÁO KHÁC NHAU

Chương 22 - Phật giáo ở Việt Nam 

Chương 23 -  Phật giáo ở Huế 

Chương 24 -  Phật giáo của Trịnh Công Sơn 

Chương 25 -  Đề tài Phật giáo trong các ca khúc của Trịnh Công Sơn 

Chương 26 - Bob Dylan: Từ gốc Do Thái đến người cải đạo theo Kitô giáo 

Chương 27 - Nhà tiên tri của tận thế

Chương 28 - Cơn thịnh nộ của Thượng Đế và Quỷ Dữ của Dylan

Chương 29 - Dylan, Do Thái giáo Cứu Thế, và truyền thống Do Thái-Kitô giáo 

Chương 30 - Trịnh Công Sơn và Bob Dylan: Một đối thoại Phật giáo – Kitô giáo 

Phụ lục A - Những bài hát trình diễn trong buổi hòa nhạc

Phụ lục B - Những sự kiện dẫn đến cuộc chiến Armageddon trong “Kinh Thánh thứ hai” của Dylan, The Late Great Planet Earth 

Phụ lục C - Ba dòng chính của Tin Lành ở Mỹ: Một tóm tắt giản lược 

Phụ lục D - Một tuyển chọn ca khúc Trịnh Công Sơn 

Phụ lục E - “Hồi ức” của Trịnh Công Sơn

Phụ lục F - “Trò chơi” của Trịnh Công Sơn 

Phụ lục G - Một số bài Thơ Mới 

Phụ lục H - Một số ca khúc tiền chiến 

Phụ lục I - Một số màn trình diễn nhạc Trịnh 

Phụ lục J - Danh mục đối chiếu tên ca khúc và album của Bob Dylan 

Phụ lục K - Trịnh Công Sơn: Chân dung và Hội họa 

THÔNG TIN TÁC GIẢ

John C. Schafer: Giáo sư Danh dự ngành Văn học Anh tại Đại học Cal Poly Humboldt ở Arcata, bang California, từng giảng dạy tiếng Anh tại Việt Nam trong khuôn khổ chương trình của Tổ chức Tình nguyện Thế giới IVS (1968–1970) và Chương trình Fulbright (1971–1973; 2001). Các bài nghiên cứu về văn học Việt Nam của ông đã được đăng trên nhiều tạp chí học thuật uy tín như Journal of Southeast Asian Studies, Journal of Vietnamese Studies, Crossroads, Journal of Asian Studies, Vietnam Forum...

TRÍCH ĐOẠN/ CÂU QUOTE HAY 

Một số trích dẫn:

• Trong chuyên khảo so sánh về Trịnh Công Sơn và Bob Dylan, Schafer ý thức rõ về những yếu tố, cả nội tại lẫn ngoại tại, có thể hạn chế ông trong những khuôn tư duy lối mòn, dễ dãi. Phản bác lối so sánh Trịnh Công Sơn là “Bob Dylan của Việt Nam”, nhận rõ sự nguy hiểm của lối nghĩ “Đông phương luận” để tôn trọng và nhìn nhận công bằng với những nghệ sĩ của thế giới phi-Tây-phương như Trịnh Công Sơn – đấy là mấy điểm quan trọng khả quan. Chuyên khảo của Schafer về bản chất là liên ngành, so sánh-đối chiếu dựa trên nền tảng liên văn bản, mở rộng đáng kể để bao quát nhiều bình diện khác nhau (như chính trị, xã hội, tôn giáo) của hai đất nước Việt – Mỹ. (tr. 13)
• Đọc Schafer, ta không khỏi có chút ghen tị, bởi lẽ ông không chịu hạn chế, hay không tự hạn chế, bởi những điều kiện chật hẹp về tư liệu, lý thuyết, góc nhìn và kiến văn. Cho đến nay, ở Việt Nam chưa có một nghiên cứu nào về Trịnh Công Sơn sâu và rộng như của Schafer. Chuyên khảo của ông truyền cho chúng ta thật nhiều cảm hứng để hiểu rằng không thể chỉ khép cửa mà tùy tiện trầm trồ, tự khen. Bên cạnh Dylan, Trịnh lại càng đẹp hơn, đáng yêu hơn bởi sự dung dị, bao dung, khoan thứ có gốc từ nền tảng tôn giáo vô ngã-vị tha của một đất nước phải trải qua bao nghìn năm chinh chiến, mất mát, đau thương, nên lúc nào cũng thiết tha với hòa bình. Đọc Schafer, ta không khỏi “choáng” vì ông bàn về quá nhiều chuyện mà ta, vì duyên do nào đấy, vẫn chưa chạm đến được. Tuy vậy, thế không có nghĩa là Schafer đã thay ta nói được hết cả về Trịnh, về văn chương, hay tôn giáo Việt. Ta trân trọng chuyên khảo của Schafer như một công trình khơi gợi, và hiểu rằng những mạng liên văn bản vẫn đang rộng mở, mời gọi ta nỗ lực hơn nhằm khám phá và hiểu thêm về Trịnh (trong tương quan với những nghệ sĩ thế giới khác, mà Bob Dylan là đơn cử). (tr. 15)
• Nhưng hai tâm hồn ấy thực sự hòa hợp đến mức nào? Liệu Trịnh Công Sơn có thực sự là Bob Dylan của Việt Nam? Đây là những câu hỏi thú vị. Trịnh Công Sơn là một trong những nhạc sĩ nổi tiếng nhất của Việt Nam. Những bài hát kêu gọi hòa bình của ông đã lay động hàng triệu người Việt Nam trong Chiến tranh Đông Dương lần thứ hai. Ở phương Tây, Bob Dylan là một biểu tượng văn hóa, một cái tên không thể không nhắc đến khi bàn về các phong trào phản kháng những năm 1960. Nếu Trịnh Công Sơn và Bob Dylan là hai tâm hồn hòa hợp thì đó sẽ là điều để học hỏi và tôn vinh. Nhưng nếu họ không hoàn toàn giống nhau, việc khám phá những điểm khác biệt giữa họ có thể mang lại những góc nhìn sâu sắc hơn về sự khác biệt văn hóa. (tr. 28)
• Vậy nên, câu hỏi thực sự hóa ra là: Đúng, cả hai nhạc sĩ đều viết nhạc phản chiến, còn có những tương đồng nào khác không? Thực tế là có. (TR. 31+32 là danh sách những điểm tương đồng).
• Tuy nhiên, tôi đi đến kết luận rằng lý do quan trọng nhất khiến Trịnh Công Sơn không nên được gọi là Bob Dylan của Việt Nam chính là vì ông là Phật tử, trong khi Bob Dylan được mô tả chính xác nhất là tín đồ Do Thái-Kitô giáo, một thuật ngữ mà tôi sẽ giải thích trong các chương sau. Cả hai đều là những người tìm kiếm con đường tâm linh, như điểm tương đồng số bảy (7) ở trên đã chỉ ra, nhưng truyền thống tôn giáo mà họ tiếp thu hoàn toàn khác nhau, và chính sự khác biệt này đã tạo ra hai nhạc sĩ với cách nhìn khác nhau về bản thân và thế giới. (Tr. 33)
• [M]ục tiêu của tôi là tìm ra những điều thú vị để nói về cuộc đời và những ca khúc của Trịnh Công Sơn và Bob Dylan. Cách tiếp cận của tôi thật đơn giản: Tôi nghiên cứu các ca khúc của hai nhạc sĩ – một Việt Nam, một Mỹ – để hiểu thêm về nền văn hóa tương ứng của họ, và tôi nghiên cứu nền văn hóa tương ứng của họ – đặc biệt chú ý đến những khác biệt tôn giáo – để hiểu rõ hơn các bài hát của họ. (tr. 55)
• Tôi tin rằng những bản tình ca của Trịnh Công Sơn thể hiện một cuộc giằng co trong chính trái tim và tâm trí ông. Ông oán giận những người tình như trong bài hát “Tình xa”, những người tình “bỏ ta đi như những dòng sông nhỏ”, nhưng là một người theo Phật giáo, ông biết rằng cần phải tránh oán giận, rằng tình yêu thương cùng lòng từ bi mới là những phẩm hạnh cần được nuôi dưỡng. Ông cũng hiểu rằng cuộc đời còn có những niềm vui khác, có thể không mãnh liệt như tình yêu lứa đôi, nhưng vẫn mang lại niềm hân hoan: bạn bè tốt và rượu whiskey ấm, những sung sướng mà ông nhắc tới trong nhiều bài hát mà tôi sẽ thảo luận trong chương sau. Sẽ là sai lầm nếu khắc họa Trịnh Công Sơn là một người luôn chìm đắm trong sầu muộn. Thế nhưng, ông không gặp may mắn trong tình yêu, và phần lớn thời gian trong cuộc đời, quê hương ông chìm trong chiến tranh. Trong một vài bài hát, thật khó để phân tách tình yêu lãng mạn khỏi tình thương yêu cho bạn bè và đất nước. Người ta không thể chắc chắn liệu người kể chuyện đang đau khổ vì mối tình không được đáp lại hay vì thương nhớ những người đã khuất, hoặc đã chuyển đi, hoặc đã ngã xuống trong chiến tranh. (tr. 142)
• Khác với Ricks, tôi tin rằng “những ngẫu nhiên về mặt tiểu sử” là quan trọng và chúng ta nên lắng nghe những gì mà những người “hờn ghét” và những người “yêu quý” Dylan và Trịnh Công Sơn (cũng như những người quan sát trung lập hơn) nói về họ. Tôi tin rằng phẩm chất tính cách là hệ trọng. Nó chắc chắn là thứ hệ trọng nếu ta quan tâm không chỉ về âm nhạc mà còn về chân dung nhân vật của hai ca sĩ này. Điều đó cần thiết để trả lời cho câu hỏi: Trịnh Công Sơn có phải là Bob Dylan của Việt Nam? Một lý do quan trọng khiến Trịnh Công Sơn không phải là Bob Dylan của Việt Nam là vì Trịnh Công Sơn đối xử với mọi người tốt hơn cách Bob Dylan đã làm, dựa trên tất cả chứng cứ mà tôi đã có thể tìm kiếm được. Đối với tôi, đó là một khác biệt quan trọng giữa hai nhạc sĩ. Nhưng phẩm chất tính cách cũng hệ trọng nếu chúng ta hứng thú tìm hiểu ý nghĩa những bài hát của Bob Dylan và Trịnh Công Sơn.2 Tôi thấy không có lý do gì để loại bỏ thông tin tiểu sử trong việc diễn giải các tác phẩm nghệ thuật. (tr. 191)
• Trong bài viết tưởng nhớ Nguyễn Tuân và Văn Cao, Sơn nói thế này về việc uống rượu: “Mỗi ngày, trong đời sống, khi đã nâng cốc rượu lên thì phải uống. Có thể uống vì rượu ngon, có thể uống vì ly đẹp và trước hết uống vì người cùng uống nhưng trong sâu thẳm là uống để chia sẻ những ngọt bùi đắng cay với chính mình”.3 Dĩ nhiên, Trịnh Công Sơn không chỉ chia sẻ những ngọt bùi đắng cay ấy cho riêng mình; thông qua những ca khúc, ông đã lan tỏa cảm nhận ấy đến với vô số người khác. Có vẻ như đối với Sơn, uống rượu, theo một cách nào đó, là một ẩn dụ cho cuộc sống. Trong ly rượu, cũng như trong cuộc đời, có vị ngọt – sự đồng hành của bạn bè chẳng hạn – nhưng cũng có cả nỗi buồn. (tr. 202)
• Trịnh Công Sơn có lẽ yêu mến tình bạn hơn, nhưng những người phụ nữ đẹp là một phần cuộc đời và các ca khúc của ông. (tr. 210)
• Tuy Trịnh Công Sơn chịu ảnh hưởng từ truyền thống lãng mạn này, nỗi buồn của ông mang tính triết lý hơn là lãng mạn, và quá sâu thẳm, quặn thắt để có thể gọi là ủy mị. Một khía cạnh thú vị về nỗi buồn của Trịnh Công Sơn là nó dường như liên hệ mật thiết với hạnh phúc. Trịnh Công Sơn luôn tìm thấy nỗi buồn trong niềm vui. (tr. 608)
• Ở khía cạnh này, có lẽ Phật giáo và Kitô giáo là bổ sung cho nhau, và tâm hồn của Trịnh Công Sơn và Bob Dylan có thể được xem là đồng điệu. Bởi lẽ, ai mà chẳng từng – ở phần nào đó trong cuộc đời – cần được giúp đỡ để đối diện với sự vô thường của đời sống, với sự chóng qua của tuổi trẻ, với sự mất mát của người thân yêu? Có lẽ Bob Dylan cần được tha thứ cho tội lỗi nhiều hơn Trịnh Công Sơn, nhưng ai lại chưa từng day dứt về tội lỗi của chính mình, dù lớn hay nhỏ – về những sai lầm khi là con trai hay con gái, là anh chị em, là người yêu, là chồng hay vợ, hay là cha mẹ? Ai mà chẳng mong xoa dịu nỗi đau? (tr. 777)

Giá sản phẩm trên Tiki đã bao gồm thuế theo luật hiện hành. Bên cạnh đó, tuỳ vào loại sản phẩm, hình thức và địa chỉ giao hàng mà có thể phát sinh thêm chi phí khác như phí vận chuyển, phụ phí hàng cồng kềnh, thuế nhập khẩu (đối với đơn hàng giao từ nước ngoài có giá trị trên 1 triệu đồng).....